Rặng núi Kavkaz hàng nghìn năm qua bảo vệ người Chechnya trước nhiều kẻ thù. Phía nam dãy núi cao ngất này có những đế chế vĩ đại của nhân loại, nhưng phía bắc của nó là nơi các dân tộc sống tự do tản mát, không tuân phục bất kỳ luật lệ nào.
Để tấn công những người sống ở bắc Kavkaz, trong đó có
Chechnya, các địch thủ phải đi vòng xuống cực đông của nước cộng hòa
này, qua ngả Azerbaijan và Dagestan, hoặc đi đường biển từ Caspian vào,
miễn là bộ binh và kỵ binh của họ vượt qua được biển.
| Bài viết đăng trên tạp chí Foreign Policy của Oliver Bullough, biên tập viên vùng Kavkaz của Institute for War and Peace Reporting; tác giả cuốn "Hãy để danh tiếng chúng ta chói sáng: Những chuyến đi giữa các dân tộc kiên cường vùng Kavkaz". |
Nằm giữa hai biển, Đen và Caspian, rặng núi hùng vĩ
Kavkaz nhìn xuống những đế chế hùng mạnh ở phương nam: Byzantium,
Persia, Alexander Đại đế, Assyria, Mede. Nhưng ngược lại, ở phía bắc, nó
dung dưỡng những bộ tộc người sống rất ung dung tự tại không phải lo về
áp bức hay ngoại bang. Từ xa xưa, những người dân làng ở bắc Kavkaz tự
quản lý mình, không công nhận bất kỳ ông chủ nào, họ cướp bóc lẫn nhau,
buôn bán với nhau, an tâm vì đã có dãy Kavkaz chống lưng.
Họ sống như thế cho tới khi người Nga đến. Đế chế Nga
thời huy hoàng mở rộng xuống phương nam bằng những cuộc viễn chinh dưới
sự chỉ huy của Peter đại đế I, và sau đó là thời Nữ hoàng Catherine.
Người Nga đã chiến đấu với người Nogai trên thảo nguyên, với các hậu duệ
của hoàng đế Mông Cổ Thành Cát Tư Hãn, với người Tatar ở Crimea, và
cuối cùng là người Chechnya cùng các dân tộc khác ở Kavkaz.
| Rặng núi Kavkaz trên bản đồ. |
Cuộc xung đột giữa các đội quân, một bên là quân đội
của nhà nước Nga có tổ chức, tập trung, thiện chiến với bên kia là những
người Kavkaz sống trên lưng ngựa, vô tổ chức và không đủ khả năng tập
hợp để chiến đấu trong phạm vi rộng, là cuộc xung đột văn hóa lớn nhất
trong lịch sử châu Âu. Người Nga giành những chiến thắng ban đầu, nhưng
chẳng bao lâu sau đó người Chechnya phản công.
"Trong ngôi làng Aldy, một nhà tiên tri xuất hiện và
bắt đầu giảng đạo. Ông ta dẫn dắt những kẻ mê tín và ngu muội đi theo ý
chí của mình, tuyên bố rằng ông ta có khải huyền", một tướng Nga viết
năm 1785.
Quân đội đế chế Nga tiến vào Aldy, muốn hủy diệt ngôi
làng, nhưng nhà tiên tri có tên Ushurma mà ngày nay thường được biết đến
với danh tính Sheikh Mansur, đã mai phục. Một nửa trong số 3.000 quân
binh Nga chết trận, và Mansur trở thành người hùng của cộng đồng Hồi
giáo ở Chechnya và vùng láng giềng Dagestan.
Nhưng Mansur không tồn tại lâu. Sau một vài trận
thắng, ông ta chạy trốn, bị bắt và cuối cùng chết vì bệnh tật trong một
tòa thành gần Saint Petersburg. Mansur là người đầu tiên chỉ ra kẻ thù
lớn của người Nga ở vùng Kavkaz - đó là sự kết hợp giữa đạo Hồi với chủ
nghĩa dân tộc cực đoan.
Trong suốt một thế kỷ sau đó, các thủ lĩnh tôn giáo
miền cao nguyên đã lãnh đạo dân chúng ở Chechnya và Dagestan chống người
Nga. Cuộc chiến đấu của họ cũng anh dũng, nhưng thất bại. Bởi họ chống
lại nước Nga - một thế lực hùng mạnh từng đánh bại cả Napoleon. Thủ lĩnh
cuối cùng của người cao nguyên vùng Kavkaz, Imam Shamil, đầu hàng quân
đội của Sa hoàng, và nói khi bị dẫn giải đến trước đối phương năm 1859:
"Nếu tôi biết nước Nga lớn như thế, tôi đã không bao giờ chiến đấu chống
lại nó".
Shamil cũng nói rất thành thật về người Chechnya,
những người đã chiến đấu vì ông ta nhưng không bao giờ tuân lệnh ông ta.
Họ luôn chống cự lại việc phải tuân theo ai đó dù là người địa phương
hay ngoại bang, mãi cho đến tận ngày nay vẫn thế.
Người Chechnya sống trên vùng đất của chính họ, trên
một đất nước thua trận và vì thế văn hóa của họ không có cơ hội phát
triển, những miếng đất đai tốt nhất của họ được dành cho người Cossack.
Chính quyền của Sa hoàng đã không làm gì để biến những người thảo nguyên
hoang dại thành các nông dân hiện đại của nước Nga, và đến năm 1917,
khi cách mạng vô sản Nga thành công, những người cộng sản hứa sẽ đem đến
cho người Chechnya ánh sáng của một nhà nước mới mà họ sẽ tạo ra.
| Hai vợ chồng một phiến quân Chechnya. Người chồng bị quân đội Nga tiêu diệt năm 2009. Một năm sau đó, người vợ 17 tuổi cùng một "góa phụ đen" khác tiến hành vụ tấn công bằng bom vào ga tàu điện ngầm ở Moscow khiến 40 người chết và 90 người bị thương. Ảnh: AP |
"Những người này chịu đựng số phận khắc nghiệt ghê gớm
và phải đối mặt nguy cơ tuyệt diệt", một quan chức cấp cao của nhà nước
Liên Xô từng phát biểu. Ông xuất thân từ vùng Kavkaz, tên là Josef
Djugashvili, thường được gọi là Stalin.
Có những suy nghĩ sai lầm cho rằng người Kavkaz muốn
sống cuộc sống của các công dân Xô viết, nhưng thực ra họ không muốn
thế. Tình trạng "băng đảng" tiếp tục hoành hành trên những ngọn núi. Năm
1932, khoảng 35.000 người Chechnya bị thanh trừng, và 6 năm sau lại
thêm 14.000 người nữa. Đến năm 1944, chính quyền quyết định mạnh tay.
Ngày 23/2/1944, quân đội Liên Xô tiến vào Chechnya,
trục xuất nhiều người bằng tàu hỏa, đưa họ đến Trung Á. Có đến 35% số
người bị đưa đi đã chết trên đường hoặc khi đến miền đất mới giá lạnh
giữa mùa đông. Đây là một thời khắc không thể quên trong lịch sử của
người Chechnya. Cho đến khi chính quyền nhận ra đó là sai lầm, thì hầu
như người Chechnya nào cũng đã mất người thân. Họ được trở về quê hương
năm 1959, và hầu như đều mang theo di hài của thân nhân về quê hương, để
họ được an nghỉ trên những sườn núi Kavkaz.
Họ đoàn kết cùng nhau nhờ niềm tin tôn giáo, sống
trong những cộng đồng tín hữu khép kín và các nghi thức bí hiểm. Thế hệ
lớn lên ở Trung Á nuôi trong mình một mầm mống đau khổ và hận thù. Mầm
mống đó gặp đất đai màu mỡ là chính sách perestroika của Mikhail
Gorbachev, để rồi nở rộ thành một bản tuyên bố độc lập ngay trong những
ngày tàn của Liên bang Xô viết.
Trong số những quyết định của Yeltsin có một quyết
định đặc biệt gây ảnh hưởng, đó là tiến hành cuộc chiến tranh chóng vánh
chống các phần tử nổi loạn ở Chechnya, nhằm tăng tỷ lệ phiếu ủng hộ
trong cuộc bầu cử năm 1994. Ông quyết định điều xe tăng đến Chechnya,
nhằm vực dậy sự đoàn kết trong lòng một nước Nga đang bê bối. Năm 1996,
Yeltsin lại quyết định điều binh lực mạnh. Nhưng đội quân hùng dũng của
Moscow đã bị đánh tơi tả trên những đường phố của Grozny bởi những phiến
quân Chechnya.
Nhưng người Chechnya, vốn như xưa, không thể nào tề
tựu một chỗ kể cả là dưới ngọn cờ của Aslan Maskhadov - người từng dẫn
dắt họ tới chiến thắng bất ngờ về quâ sự trước quân đội Nga. Khi không
chịu sức ép từ bên ngoài, họ thôi không đoàn kết nữa, họ quay ra tranh
cãi với nhau giữa các nhóm Hồi giáo, các băng đảng mafia, những người
theo chủ nghĩa dân tộc và thế tục, và cả giữa những người Chechnya bình
thường chỉ muốn sống yên thân.
Năm 1999, người Chechnya tấn công Dagestan với lý do
ủng hộ các đồng minh của họ ở đó. Và thế là nhà lãnh đạo mới ở Moscow
thấy là quá đủ. Thủ tướng Vladimir Putin không mắc phải một sai lầm nào
của Yeltsin, ông không có ý định chiến đấu giữa các ngách phố ở Grozny.
Pháo binh Nga san phẳng thủ phủ của Chechnya, phá tan từng khối nhà,
khiến đối phương phải thò mặt ra vì không còn chỗ nấp. Phiến quân phải
dạt vào rừng núi, nơi họ mất mạng vì mìn, thuốc nổ.
Nhiều nước phương Tây khi đó lên án Nga và dành sự cảm
thông cho người Chechnya. Nhưng sự cảm thông cũng biến mất, bởi phiến
quân đã dùng đến những biện pháp tàn bạo nhất để ép Moscow đến bàn đàm
phán. Phiến quân bắt cóc cả một nhà hát ở Moscow dẫn đến 130 người chết;
cuộc khủng bố ở trường học Beslan với hơn 300 người thiệt mạng chủ yếu
là trẻ em. Phiến quân cho nổ ga tàu điện ngầm, tàu hỏa, máy bay. Tất cả
đều không ăn thua. Moscow xiết chặt vòng kiểm soát, hàng loạt phiến quân
trốn chạy, tìm đường sang các nước Tây Âu, vùng Vịnh và Trung Đông.
| Một tòa chung cư ở Moscow bị phiến quân Chechnya đánh bom năm 1999. Ảnh: AP |
Đó cũng chính là con đường mà anh em nhà Tsarnaev đã
đi và đến kết cục hôm nay. Từ Chechnya qua Kyrgyzstan và Dagestan, cuối
cùng đến Boston. Những người đàn ông hoang dã của núi rừng, thích chinh
chiến, sống không định hướng, đi gây một cuộc chiến vô nghĩa ở cách xa
nhà hàng nghìn dặm.
Ánh Dương (lược dịch)






